Uumasuneersunik nioqqutissiornermi perlukut iluaqutigineqarsinnaapput

BAT pillugu ilisimasanik katersuineq pilersinniakkamut matumunnga tunngatillugu makkununnga sammitinneqarnerusimavoq:
· imermik atuinerup annikillisarnissaa erngullu annerpaamik iluaqutigineqarnissaa
· saneqaatinik uumasuneersunik kvælstofimillu nioqqutissiornermi imikoorummut ilanngullugit maangaannaq aniatitsinerup annikillisarnissaa

Misissuineq:
Misissuineq imatut immikkoortulersorlugu ingerlanneqarpoq:
1. Nalunaarsuineq
Nalunaarsuineq Nuummi, Sisimiuni, Ilulissani Narsamilu suliffissuit, Royal Greenlandip, Polar Raajat, Nukap aamma Neqip inissisimaffigisaat pulaarlugit ingerlanneqarpoq. Suliffissuit arlallit oqarasuaatikkut imaluunniit e-mailikkut attavigineqarput. Kiisalu paasissutissat Kalaallit Nunaanni Naatsorsueqqissaartarfik, 2003-meersut atorneqarput.

2. BAT-katalogiliorneq
Suliffissuarni imermik atuinerup maangaannarlu aniatitsinerup annikillisarnissaat siunertaralugu Inuussutissanik nioqqutissiorfinni BAT’imik atuilernissamut periarfissat tamakkununnga tunngasutigut nunani tamalaani Danmarkimilu atuakkiat aallaavigalugit naliliiffigineqarput. Tamatuma saniatigut suliffissuit assersuutigineqartut pulaarneqarnerisigut tamakkunanilu nioqqutissioriaatsit misissornerisigut paasisat ilanngunneqarput. BAT’imik atuilernissamut periarfissat tamanut tunngatillugit nalunaarsornerisigut BAT’imik siunnersuutit (Kalaallit Nunaanni pissutsinut tunngatillugit) piviusorsiortut arlallit BAT-katalogiliami toqqarneqarlutillu allaaserineqarput.

3. Iluaqutissanngortitsinissamut katalogimik pilersitsineq
Iluaqutissanngortitsinissamut katalogiliortoqarpoq, tassani perlukut qanoq atorneqartarnerannik saqqummiiviusumik aamma siunissami atuinissamut periarfissat piviusorsiornerpaat tassani naliliiffigineqarlutik. Katalogi nunani tamalaani atuakkiat misissoqqissaarnerisigut aamma Kalaallit Nunaanni suliffissuit pulaarnerisigut paasisat atorlugit suliaavoq. Taamaalilluni periarfiusinnaasut pingasut misissoqqissaarneqarput:

1. Periarfiusinnaasoq siulleq tassaavoq qimminut nerukkaatissiorneq, tamanna nersutinik toqoraavinni (Narsaq) aalisakkanillu suliffissuarni (Sisimiut, Ilulissat il.il.) ingerlatassaqqilluni (taakku toqqarneqarlutik nersutinik toqoraavimmit perlukut Narsami kusanaallisaataallutillu tipiliornermikkut tamaanimiunut ajornartorsiutinngorsimammata. Tamatuma saniatigut qimminut nerukkaatissat 600 tonsit missaat ukiut tamaasa Kalaallit Nunaannut tikisinneqartarput. Taamaammat tassa qimminut nerukkaatissanik sivisujaartumik piusinnaasunik nioqqutissiornissamut tunitsivissaqarpoq.) Periarfissaq tamanna neriunaateqarluarpoq aamma imminut akilersinnaasumik ingerlanneqalersinnaalluni.
2. Periarfissat aappaat kitosanimik nioqqutissiornissamut tunngavoq, kinguppannit nioqqutissiorfinni (Sisimiut, Ilulissat il.il.) ingerlatassaqqilluni (taakku toqqarneqarlutik nioqqutissiap tunitsivissaqarni naleqarluarnissaa kiisalu avatangiisinut ajornartorsiutaanerata annertussusia pissutigalugit (sumiiffinni pineqartuni kangerlunni pissutsit aamma kinguppaat qalipaannit qajuusaasiat akikissusiat). Naatsorsuinerit takutippaat kinguppaat perlukui nioqqutissiorfimmut assartorneqartassanngippata, nioqqutissiorfillu kinguppannit nioqqutissiorfiup saninnguanut inissinneqarsinnaappat nioqqutissiornerup imminut akilersinnaanissaa ilimanartoq.
3. Periarfissat pingajuat imikoorutip silaannaq atorlugu sukuluiarneqartarneranut atasumik aningaasartuutinut tunngavoq, tamatumani kinertunngorlugu amiakkuusoq nerukkaatissiortunut il.il. tunineqarsinnaassammat (taakku toqqarneqarlutik taama saliinermi amiakkuusoq kinertoq toqunartoqanngimmat iluaqutissiarineqarsinnaallunilu). Naatsorsuinerit takutippaat taamaattuliorneq imminut akilersinnaassagunanngitsoq.

Pisortat BAT’imik tapersersuinerat uumasuneersunillu nioqqutissiornermit perlukunik iluaqutissiorneq:
Pisortat uumasuneersunit nioqqutissiornermi perlukunik nakkutilliinerat killiffilerneqarpoq, tassunga uiggiullugu perlukut iluaqutissiarineqarnerannut siuarsaataasinnaasutut nakkutilliinissamut siunnersuusiortoqarluni. Tamatuma saniatigut suliffeqatigiikkaanut atuagassianik naatsunnguanik paasiuminartunillu suliaqartoqarsimavoq, tamakku pisortat kinguppannit aalisakkanillu nioqqutissiorfiisa nersutinillu toqoraaviit passukkuminartumik nakkutigineqarnissaannut tapertaassallutik. Suliffeqatigiikkaanut atuagassiat maangaannaq aniatitsineq, BAT aamma perlukut uumasuneersut iluaqutissiarineqarsinnaanerat pillugit paasissutissiissutaapput.

Pingaarnertut inerniliussat:
Kalaallit Nunaanni inuussutissanik nioqqutissiornermi perlukut (imaluunniit nioqqutissiornermi sinnikut uumasuneersut) nalunaarsorneratigut paasineqarpoq kinguppannit nioqqutissiornermi sinnikut 2003-mi ukiumut 31.700 tonsit missilioraat. Saattuanit sinnikut ukiumut 2.150 tonsit missigaat. Saattuanik nioqqutissiornermi sinnikut ikiliartuaarsorineqarput saattuartarineqartartut ikiliartornerat pissutigalugu. Sinnikut tamakku nunami sumiiffinnut assigiinngitsunut agguataarsimanerata soorunami kinguppaleriffissuit Narsamiittut, Nuummiittut, Sisimiuniittut, Aasianniittut Ilulissaniittullu malippaat.

Qaleralinnit nioqqutissiornermi perlukut ukiumut 7.750 tonsit missiliorpaat. Kisitsit aamma taanna milliartuaarunarpoq, tassa qalerallip pisataasa iluaqutigineqarnerat annertusiartormat. Saarulliit perlukui ukiumut 2000 tonsingajaapput aalisakkallu allat perlukui 4.500 tonsit missaanniillutik. Aalisakkanit assigiinngitsunit nioqqutissiornermi perlukuusartut nunami sumiiffinnut assigiinngitsunut agguataarsimapput Nuummut, Maniitsumut, Kangaatsiamut, Qasigiannguanut, Ilulissanut, Uummannamut Upernavimmullu, illoqarfinni taagorneqartuni aalisakkanit nioqqutissiornermi sinnikuusartut amerlanersaallutik (ukiumut perlukut 1000 tonsit sinnerlugit). Savanik savaaqqanillu toqoraavinni perlukut ukiumut 162 tons missigaat. Perlukut tamakku kusanaallisaatitut ajornartorsiutaapput tassa assaanneqartaramik, nillerpallaarnerata kinguneranik asiujartornerat kigaatsuinnaasarluni. Perlukut taamaattut Narsami siumugassaapput.

Nioqqutissiornermit sinnikuusartut ikilisarniarneqarneranni BAT’ikkut periarfissanik misissuinikkut, aamma perlukut iluaqutissiarineqarsinnaanerata misissorneqarneratiguunerusoq anguniarneqarpoq.

Kalaallit Nunaanni inuussutissanik nioqqutissiorfiit imermik atuinertik aamma sananeqaatinik uumasuneersunik (perlukut uumasuneersut) suliffissuarnit imikoorutikkut maangaannaq aniatitsinertik BAT atulerunikku annikillisissinnaavaat. Misissuinerup BAT-katalogi aqqutigalugu takutippaa BAT tamanut atuuttumik makkuninnga iliuuseqarnikkut eqqunneqarsinnaasoq:

· Angerlarsimaffinni pitsaasumik ingerlatsineq
· Imikoorutip pisariitsumik salinneqarnera
· Nioqqutissiornikkut minguinnerusumik iliuuseqarneq

Suliffissuarnik ingerlatsisut oqaloqatigineqartarneri tunngavigalugit inerniuliussatut taaneqarpoq avatangiisinik aqutseriaatsit atortuulersinneqarpata aamma pisortanit tapersersorneqarlunilu ajoqersuunneqarnikkut suliffeqatigiikkaat ataatsimoorlutik suliniuteqarpata pitsaassasoq. BAT atorlugu periarfissat eqqunniarneqartariaqarput tamanna peqatigalugu tamatuma aningaasatigut kingunerisassai aamma imermik pissarsiffissaqarnikkut sumiiffigisami pissutsit nalilersorlugit, kiisalu nioqqutissiornermi sinnikuusinnaasut pisariitsumik saleeriaaseqarnikkut piiarneqartarnissaannut periarfissanik ilaqartillugit.

Misissuinertigut paasineqarpoq aalisakkanit nioqqutissiorfinni nersutinillu toqoraavinni nioqqutissiornermi sinnikut qimminut nerukkaatissiarissallugit avatangiisit imminullu akilersinnaasumik ingerlatsinissaq eqqarsaatigalugit periarfissaqassasoq. Aamma kinguppaat qalipakuisa nerukkaatissanngorlugit qajuusaasiarinissaannut nunamullu pitsanngorsaatissiarinissaannut avatangiisit imminullu akilersinnaasumik ingerlatsinissaq eqqarsaatigalugit periarfissaqarsinnaasorineqarpoq. Aamma kinguppaat qalipakui kitinimik/kitosanimik nioqqutissiornermut atorneqarsinnaapput. Sananeqaatit taakku nakorsaatissanik nioqqutissiornermi imermillu saliinermi atorneqarsinnaapput. Tamakkuninngali nioqquteqarneq akitigut sakkortuumik unammiuaarfiuvoq, minnerunngitsumik Kinamiut nioqqutissiortuisa tungaannit.

Uumasunit nioqqutissiornermi perlukut iluaqqutissiarineqarnissaannut periarfissat misissorneqarneranni paasinarsivoq tamatumani suliniuteqarnissaq niuernerpalaartumik ingerlanniartariaqartoq, taamaaliornikkut aalisakkanit nioqqutissiorfiit/nersutinik toqoraaviit aamma perlukunit nioqqutissianik pisiortortut aningaasatigut pissarsiaqarsinnaanngorlugit. Ullumikkut ataatsimut isigalugu akitsuutinik qorsunnik atulersitsinissaq naalakkersuinikkut nakerineqarpallaanngilaq. Kisianni uumasunit nioqqutissiornermi perlukunut akitsuut Namminersornerullutik Oqartussanut nassuiaasiami ajornarpallaanngitsumik ingerlanneqarsinnaasutut taaneqarpoq, tassa perlukut annertussusii nioqqutissiassat tulaanneqartut aamma nioqqutissiarineqartut nikingassutaattut aalajangersarneqarsinnaammata. Taamatut akitsuusiisoqarpat suliffissuit nioqqutissiornerminni sinnikumik iluaqutissanngortinneqarnissaat kajungerinerulersinnaavaat.

Tamakku saniatigut aalajangersumik anguniagaqarluni paasissutissiisarnissaq sunniuteqarluartussatut isigineqarpoq. Kalaallit Nunaanni suliffissuit nersutinillu toqoraaviit ullumikkut BAT aamma nioqqutissiornermi sinnikut iluaqutissanngortinnissaat pillugit namminneerlutik paasissutissarsiornerusariaqartarput. Pisortat aalajangersumik suliffissuarnut paasissutissiineq ajorput. Kisianni tamatuma tungaatigut nunani tamalaani ineriartornikkut nutaanerpaat paasiniarnissaat suliffissuarnut nersutinillu toqoraavinnut ataasiakkaanut ajornakusoorsinnaavoq. Paasissutissiisarnissaq soorlu assersuutigalugu nittartakkakkut ingerlanneqarsinnaavoq, tassuuna sammineqarsinnaallutik nioqqutissiornermi sinnikut qanoq allatut atorneqarsinnaaneri. Nittartagaq taamaattoq aamma nunani tamalaani nittartakkanut isissutissanik linkilersorneqarsinnaavoq, nioqqutissiornermi sinnikut qanoq allatut iluaqutiginiarneqarnissaat tamakkunani oqalliserineqartarmat nutaarsiassallu oqaluttuarineqarlutik.

Pilersitsiniarnermi angusat.
Misissuinertigut takutinneqarpoq aalisakkanit nioqqutissiorfinni nersutinillu toqoraavinni nioqqutissiornermi sinnikut assiliaq 1-imi takutinneqartutut agguataarneqarsinnaasut.

Assiliaq 1: Nioqqutissiornermi sinnikut amerlassusii suussusiinut (suliffeqatigiikkaat) aamma annertussusiinut (tonsit) immikkoortiterlugit. Paasissutissat 2003-meersut tunngavigineqarput.

(Rejer: Kinguppaat – Krabber: Saattussat – Hellefisk: Qalerallit – Torsk: Saarulliit – Fisk*+Fisk a.a.: Aalisakkat*+Aalisakkat allallu – Får/Lam: Savat/Savaaqqat – Rensdyr. Tuttut – Moskusokse: Umimmaat)

Tassani takuneqarsinnaavoq kinguppaat qalipakui uumasunit nioqqutissiornermi sinnikuusartunit amerlanerpaartaasut – 31.700 tonsit missaat. Suliffissuarni amerlanerni qalipakut imikoorummut ilanngullugit kuugutsinneqartarput nunamiluunniit maaniinnaq eqqaavissarnut eqqarneqartarlutik. Suliffisuarmi ataatsimi immikkoortinneqartarput qajuusaasiaralugillu iluaqutiginiarneqartarlutik.

Qaleralinnit nioqqutissiornermi perlukut amerlanerpaanut tulliupput. Taamaattorli qalerallip pisataasa assigiinngitsut iluaquiginiarneqartarnerat annertusiartortorujussuuvoq, taamalu tassa eqqagaasartut ikiliartorlutik. Suliffissuarmi ataatsimi nioqqutissiornermi sinnikut aalisakkanit qajuusaarsiaralugit olialiaralugillu iluaqutiginiarneqarput.

BAT’ip eqqunneqarneratigut nioqqutissiornermi sinnikut imikoorummut ilanngullugit suliffissuarnit kuugutsinneqartartut annikillisarnissaannut periarfissanik misissuinermi aamma imermik ileqqaaruteqarnissamut periarfissat ilanngullugit misissorneqarput. Imeq atortussatut isigalugu nioqqutissiornermi killiliisuugajunngilaq, kisianni erngup atorfissaanut anngutsinniarnerani atortut naammassisinnaasaat annikippallaarajuttarpoq. Imermik atuinerup sananeqaatinillu uumasuneersunik imikoorummut ilanngullugit maangaannaq aniatitsinerup annikillisarnissaanut periarfissat BAT-katalogimi allaaserineqarput, tassani nunani tamalaani Danmarkimilu misilittakkat Kalaallit Nunaanni suliffissuarni inuussutissanik nioqqutissiorfiusuni arfinilinni pulaartarnermi paasisanut erseqqissunut sanilliussorneqarlutik.

Aalisakkat assigiinngitsut suliffissuarni iluaqutiginiarneqartarnerat annertusiartortutut nalilerneqarpoq, aamma isumaqartoqarpoq nioqqutissiornermi sinnikut iluaqutissanngortinnissaannut tunitsiviusinnaasut alatsinaanneqartuartut, paasiumallugu aalisakkat imaluunniit aalisakkat pisataasa tunitsivissanut nutaanut tunineqarnissaannut nutaanik periarfissaqarnersoq.

Kinguppaat qalipakuisa iluaqutiginiarneqarnerat aamma massakkut nalinginnaavallaanngilaq. Isumaqartoqarpoq kinguppaat qalipakuisa iluaqutiginiarneqarnissaat suliffissuarnit kinguppaleriffiusunit alaatsinaanneqartoq. Iluaqutiginiarneqarnerata massakkut taamaallaat suliffissuarmi kinguppannit qajuusaasiorfimmi ataasiinnarmi ingerlanneqarneranut pissutaanerusoq tassaavoq nioqqutissiat kinguppaat qalipakuinik tunngaveqarluni suliat tuninerini akigitinneqartut tatineqarsimanerat. Kinguppaat qalipakuinit qajuusaasiat uumasunut nerukkaatissianngorlugit nunamulluunniit pitsanngorsaatissanngorlugit iluaqutiginiarneqarsinnaanerat sammineqarpoq, aamma assartuinermut aningaasartuutit kangianilu ungallermi nioqqutissiortut akitigut unammillernerat pissutigalugit unammillerniarneq ajornakusoorpoq.

Kinguppaat qalipakuisa kitosanimik nioqqutissiorluni iluaqutiginiarneqarsinnaanerat aamma sammineqarpoq. Aamma tamatumani tunitsiviusartuni sakkortuumik unammillersoqarpoq, nioqqutissiarineqartullu aalajangersumik annertussuseqalerunik aatsaat imminut akilersinnaasumik tunineqartarsinaapput. Killissaq taanna massakkut Kalaallit Nunaanni kinguppaat qalipakuinik pilersitsiviusartut annerpaat angusinnaasaata qulaaniippoq. Taamaammat kinguppaat qalipakui tamakkiisumik iluaqutigineqarsinnaassagunik nioqqutissiorfiusussamut assartorneqartariaqarput. Taama assartuisariaqarnerup uningatitsinermullu aningaasartuutit kingunerissavaat taamatut nioqqutissiornermi aningaasartuutit utertillugit pissarsiariniarneqarnissaata sivisungaatsiartumik ingerlasariaqarnissaa, aamma kitosanip tunineqarluni akiata appariarsinnaaneranut misikkarissuunissaa. Massakkulli Islandimi Norgemilu kitosaninik nioqqutissiorfiusut Kalaallit Nunaanni kitosaniliortoqalissagaluarpat akulerutsinneqarnissartik kissaatiginerarpaat.

Periarfissat isumalluarnarnersaat tassaavoq qimminut nerukkaatissiorneq

Nioqqutissiornermi sinnikunik iluaquteqarniarnissakkut periarfissat isumalluarnarnersaat tassaavoq nersutinik toqoraavinni aalisakkanillu suliffissuarni perlukunik qimminut nerukkaatisiorneq. Inerniliussatut isumaqartoqarpoq nersutinik toqoraavinnit perlukut 300 tonsit aalisakkallu perlukui 1.500 tonsit tunngavigalugit periarfissat tamakku misissuataarnerisigut taama nioqqutissiorfimmik nunamiittumik pilersitsinissaq aningaasatigut isumannanngitsoq.

Ernummataasinnaanerpaaq tassaatinneqarpoq qimminut nerukkaatissiat 9.000 tonsit missaasa tunitsivissaqarsinnaanissaat. Taaneqareersutut taakku Kalaallit Nunaanni namminermi tunineqarsinnaassangatinneqartunit amerlanerupput, tamaani ukiumut katillugit qimminut nerukkaatissat 11.000 tonsit missaat pisariaqartinneqarmata. Tamatumunnga pissutaaneruvoq Kalaallit Nunaanni qimmit amerlanerpaat Sisimiunit avannarpasinnerusumiimmata ukiuunerani umiartorfiusinnaanngitsumi. Taamaattumik Kalaallit Nunaanni nioqqutissiarineqarsinnaasut tamakkerlugit iluaqutigineqarsinnaassappata uninngatitsiveqarnissaq nillataartumiititsivissaqarnissarlu pisariaqartussaapput. Aningaasatigut ataqatigiissitsisoqarsinnaassappat nioqqutissiarineqartut ilaat avammut tunineqartariaqassapput. Kalaallit Nunaanniit avammut assartuineq nunami namminermi assartuinermit akinikinnerummat tamanna tunitsiviusussani akitsorsaataasussaanngilaq. Kisianni tunitsivissanik misissuinermut, nioqqutissianik ineriartortitsinermut piseqqusaarinermullu aningaasartuuteqartussaavoq.

Pilersinniagaq Miljøstyrelsenimit aningaasalersugaavoq, Issittumi Avannarlermi Avatangiisinut Tapiissuteqartarnerup ataani, ingerlatsisuullutik COWI, ROVESTA aamma DHI – Imermik avatangiisinillu Ilisimatusarfik. Tamanna aallartitinneqarsimavoq Avatangiisinut Pinngortitamullu Pisortaqarfiup suliffissuillu iliuusissat, suliffissuit qorsummik ingerlatsisut pilersikkiartornissaannik aamma nioqqutissiornermi sinnikkunut aningaasarsiutaasinnaasut nutaat iluaqutigineqarnissaanik kinguneqarsinnaasut, pillugit oqaloqatigiinneranni suliassamut tunngasunik isummersuisinnaajumalluni.